Serwis pod patronatem:Nowoczesna Firma
PWN Biznes - Słownik Ekonomiczny

handel międzynarodowy

handel międzynarodowy

Spis tematów hasła
Hasła powiązane
reklama

handel międzynarodowy, ekon. łączna wymiana towarów i usług grupy krajów lub wszystkich krajów świata (handel światowy) z ich wszystkimi zagranicznymi kontrahentami.

Termin handel międzynarodowy jest często i powszechnie używany zamiennie z terminem handel zagraniczny, który stanowi jednak tylko element składowy handlu międzynarodowego. Można mówić o handlu międzynarodowym ogółem, tj. łącznie o wszystkich towarach i usługach, a także o handlu międzynarodowym w dziedzinie poszczególnych grup towarów i usług. Rozróżnia się więc np.: handel międzynarodowy towarami przemysłowymi, artykułami rolno-spożywczymi, surowcami, itp.

Wiele powodów zdecydowało o tym, że poszczególne gospodarki wyszły z fazy autarkii i włączyły się w sferę wymiany międzynarodowej. Jednym z nich było to, że specjalizacja i wymiana międzynarodowa umożliwiała bardziej efektywne wykorzystanie zasobów i sił produkcyjnych w skali każdego kraju, w konsekwencji także w skali całego świata. Innym zaś to, że poszczególne kraje prowadziły wymianę w celu uzyskania korzyści, wynikających ze skali produkcji — każdy z nich, wytwarzając ograniczoną liczbę produktów, mógł to robić na większą skalę, a zatem bardziej wydajnie, niż gdyby sam produkował wszystkie potrzebne mu dobra. Chęć uzyskania czy też możliwość czerpania korzyści z handlu międzynarodowego, zarówno w świetle teorii merkantylistycznej (merkantylizm), klasycznej, neoklasycznej, jak też współczesnej teorii handlu międzynarodowego, stanowi uzasadnienie aktywizacji oraz wymiany międzynarodowej.

Merkantyliści (m.in. P. von Hornick, J. Grodwagner) uważali, że handel międzynarodowy polegający na popieraniu wywozu własnych towarów i jednoczesnym ograniczaniu importu jest korzystny, ponieważ powoduje dopływ złota do kraju.

Natomiast zwolennicy klasycznej szkoły w ekonomii (A. Smith, D. Ricardo, R. Torrens) twierdzili, iż podstawą międzynarodowej specjalizacji, a zarazem źródłem osiągania korzyści z handlu międzynarodowego było występowanie między krajami różnic w kosztach wytwarzania: u Smitha w kosztach bezwzględnych, mierzonych wyłącznie nakładami pracy, a u Ricardo i Torrensa — w kosztach względnych, także mierzonych nakładami pracy. Reinterpretacji klasycznej teorii kosztów względnych dokonali przedstawiciele neoklasycznej szkoły w ekonomii, twórcy tzw. teorii obfitości zasobów — E. Heckscher i B. Ohlin oraz P.A. Samuelson. Ich zdaniem podstawową przesłanką rozwoju handlu międzynarodowego, a zarazem czynnikiem wpływającym na uzyskiwanie korzyści z jego aktywizacji, było występowanie pomiędzy krajami relatywnych różnic kosztów i cen. W odróżnieniu od Ricardo i Torrensa, przyczyn zróżnicowania poziomu kosztów i cen nie upatrywali oni jednak w odmienności warunków wytwarzania, lecz w nierównomiernym wyposażeniu w 2 podstawowe czynniki produkcji — kapitał i pracę. Teoria obfitości zasobów znalazła swoje odzwierciedlenie we współczesnych teoriach handlu międzynarodowego, tzw. teoriach neoczynnikowych. Wspólnym mianownikiem tych teorii jest założenie, że kraj powinien eksportować towary, wymagające w procesie produkcji intensywnego wykorzystania relatywnie obfitego czynnika produkcji oraz importować towary, których produkcja wymaga bardziej intensywnego zastosowania czynników względnie mało obfitych. Generalnie, dotychczas sformułowano 3 teorie neoczynnikowe. Pierwsza, tzw. trójczynnikowa, której twórcą jest J. Vanek, traktuje zasoby naturalne jako trzeci — obok pracy i kapitału — niezależny czynnik wytwórczy. Druga, uwzględniająca wewnętrzną złożoność pracy i kapitału, przy całkowitym pominięciu zasobów naturalnych, została sformułowana przez ekonomistów (m.in.: D.B. Keesinga, P.B. Kenena, H.B. Lary’ego i G.C. Hufbauera), zainspirowanych wynikami badań W. Leontiefa. Trzecia teoria stanowi właściwie syntezę 2 poprzednich, a do jej zwolenników można zaliczyć Hufbauera, R.E. Baldwina i E.A. Leamera. Zgodnie z nią podstawową przesłanką rozwoju specjalizacji i handlu międzynarodowego są relatywne różnice między poszczególnymi krajami w zakresie wyposażenia w zasoby naturalne, kapitał rzeczowy, pracę prostą i kapitał ludzki. Można zatem przyjąć, że jest to teoria czteroczynnikowa.

W teorii neotechnologicznej podstawą międzynarodowej wymiany i korzyści z niej płynących są różnice w poziomie kosztów i cen, wzbogacone uwzględnieniem zmian, spowodowanych ciągłym rozwojem postępu technicznego.

W nieco innym kierunku poszły tzw. teorie popytowo-podażowe, które oprócz czynników podażowych uwzględniają również czynniki popytowe oraz dodatkowe korzyści, związane z lepszym zaspokajaniem potrzeb konsumentów oraz inwestorów.

Pierwszą, w miarę usystematyzowaną teoretyczną konstrukcją, w której uwzględnia się czynniki popytowe, jest teoria podobieństwa preferencji, zwana też teorią ujednoliconej struktury popytu S.B. Lindera. Uzupełnieniem i zarazem rozwinięciem tej teorii jest tzw. teoria zróżnicowania produktów, opracowana m.in. przez P.S. Armingtona, Hufbauera i H. Hesse. Do grupy teorii popytowo-podażowych jest także zaliczana teoria handlu wewnątrzgałęziowego, utożsamiana głównie z nazwiskami G.H. Grubel i P.J. Lloyda.

Można wyróżnić 3 rodzaje korzyści z handlu międzynarodowego dla gospodarki narodowej: zmiana rzeczowej struktury dochodu narodowego, poprawa efektywności gospodarowania dzięki specjalizacji w ramach międzynarodowego podziału pracy, wpływ na wielkość i dynamikę dochodu narodowego poprzez saldo bilansu handlowego (od strony podaży) lub oddziaływanie na wielkość całkowitego popytu. Otwarcie gospodarki na międzynarodową wymianę pozwala na uniezależnienie dochodu podzielonego od dochodu narodowego wytworzonego, czyli struktury konsumpcji i inwestycji od aparatu wytwórczego. Pozytywny wpływ międzynarodowej wymiany na gospodarkę państwa dokonuje się przede wszystkim przez niezbędny import, oddziaływanie na transformację gospodarki, transformację struktury dóbr konsumpcyjnych w krótkim okresie oraz niwelowanie skutków klęsk żywiołowych.

Intensywność obrotów w handlu międzynarodowym zwiększyła się wyraźnie w latach 80. i 90. XX w., kiedy to pojawiło się pojęcie globalizacji gospodarki i nastąpiło dalsze przyspieszenie postępu technicznego (druga rewolucja przemysłowa) oraz liberalizacja wymiany handlowej na forum GATT/WTO, a także innych porozumień dwu- i wielostronnych. Takie osiągnięcia techniczne i organizacyjne, jak: komputer, fax, Internet, telefon komórkowy, łączność satelitarna, samoloty odrzutowe i ponaddźwiękowe, zbiornikowce, transport kontenerowy, pozwoliły zarówno zintensyfikować istniejące więzi gospodarcze między poszczególnymi krajami, jak i doprowadziły do wykształcenia się zupełnie nowych więzi. Ponadto w wyniku rewolucji informatycznej przedmiotem międzynarodowej wymiany stała się także grupa dóbr, która może być przemieszczana przez granice bez użycia klasycznych środków transportu, np. programy komputerowe, bazy danych. Powstanie i upowszechnienie telewizji, a zwłaszcza satelitarnego przekazu obrazu stało się czynnikiem zwiększającym jednolitość światowego rynku, m.in. przez upowszechnienie wzorców konsumpcji. Ostatnie 10-lecia są okresem aktywizacji handlu międzynarodowego. Przejawia się to przede wszystkim we wzroście wolumenu, jak i wartości tej wymiany. W 1970–90 ogólna wartość światowego handlu, analizowana na podstawie światowego eksportu towarowego, wzrosła ponad 11-krotnie.

O ile jeszcze przed 1980 dynamika i wolumen światowego eksportu towarowego były niższe od dynamiki światowej produkcji towarów oraz produktu światowego, to kolejne lata, a przede wszystkim lata 90., pokazały zmianę tych tendencji. W 1990 wielkość światowego eksportu towarowego wzrastała szybciej niż wielkość światowej produkcji towarowej czy produktu światowego. W porównaniu do 1980 wartość światowego eksportu towarowego wzrosła o 71%, wolumen światowego eksportu o 49%, światowa produkcja towarowa o 31%, natomiast produkt światowy (realny) o 33%. Najwyższy udział w światowym eksporcie i imporcie mają Stany Zjednoczone: odpowiednio 1999 — 12,2% i 18%. Udział w światowym eksporcie tego kraju nie zmienił się zasadniczo od 1981, kiedy to wynosił również 12,2%, a w okresie ostatnich 20 lat wahał się nieznacznie: najniższy poziom amerykańskiego eksportu odnotowano 1987 — 10,5%; średnio 1981–99 wyniósł on w przybliżeniu 11,8%. W porównaniu do 1981 amerykański import wzrósł o 4,5%, udział zaś w światowym imporcie 1999 wyniósł 18%; średnio 1981–99 wyniósł on w przybliżeniu do 15,6%. Na 2. miejscu znajdują się Niemcy — odpowiednio 1981 — 9,3% światowego eksportu i 7,8% światowego importu, a 1999 — 9,7% i 7,8%. W handlu międzynarodowym dominują kraje OECD; łącznie na kraje te 1981–99 przypadało średnio 71,8% światowego eksportu i 72,1% światowego importu, przy czym udział krajów G7 (Francja, Japonia, Kanada, Niemcy, USA, Wielka Brytania, Włochy) obejmował średnio 50,2% światowego eksportu i 49,1% światowego importu; na pozostałe kraje OECD przypadało średnio 21,6% światowego eksportu i 23% światowego importu. W 1981–99 łączny eksport reszty świata stanowił 28% światowego eksportu i 27,9% światowego importu. Na przestrzeni ostatnich 20 lat po stronie światowego eksportu można zaobserwować ustabilizowanie się udziału krajów G7: 1981 łączny eksport tych krajów stanowił 47,4% światowego eksportu, natomiast 1999 udział ten ukształtował się na poziomie 48%. W tym samym okresie wzrósł udział w światowym eksporcie pozostałych krajów OECD — z 18% (1981) do 24% (1999), przy jednoczesnym spadku udziału reszty świata — z 34,6% (1981) do 28% (1999). Zaistniałą sytuację można częściowo wytłumaczyć przystępowaniem nowych państw do OECD, np. Meksyku i krajów Europy Środkowej. W światowym imporcie 1981–99 można było także zaobserwować pewne zmiany. Wzrósł udział krajów G7, czyli głównie krajów przemysłowych, z 46,3% (1981) do 48,7% (1999). Zwiększył się również udział w światowym imporcie pozostałych krajów OECD z 21% do 24,9% (1999). Zmalało zaś znaczenie reszty świata z 32,6% (1981) do 26,4% (1999). W ostatnich latach prócz państw i ugrupowań integracyjnych coraz ważniejszymi podmiotami handlu międzynarodowego są korporacje międzynarodowe. Zmianie ulega także struktura towarowa i znaczenie poszczególnych grup towarowych w światowym handlu. W 1970–90 wzrosła wartość światowego eksportu wszystkich podstawowych grup towarowych: prawie 7-krotnie — produktów rolnych i surowców, ok. 9,5-krotnie — paliw, rud metali i surowców mineralnych, oraz blisko 13-krotnie — produktów przemysłowych. W latach 90. czynnikiem, który w największym stopniu oddziaływał na wzrost wolumenu i znaczenia międzynarodowej wymiany handlowej, były produkty przemysłowe. Dynamika eksportu tych produktów (174%) przewyższa zarówno ogólną dynamikę wzrostu światowego eksportu (149%), jak i dynamikę światowej produkcji przemysłowej (141%) oraz łącznej światowej produkcji towarów (131%) i produktu światowego (133%). Izabela Zawiślińska

J. Ciepielewski, I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, Warszawa 1987;

J. Misala Teorie międzynarodowej wymiany gospodarczej, Warszawa 1990;

A.B. Kisiel-Łowczyc Współczesna gospodarka światowa, Gdańsk 1998.

Książki w Księgarni PWNzwiązane z tematem

Regionalizm w teorii i praktyce państw Azji Wschodniej
Regionalizm w teorii i praktyce państw Azji Wschodniej
cena rynkowa: 49,90 zł promocja: 42,40 zł
Globalizacja
Globalizacja
cena rynkowa: 49,90 zł promocja: 42,40 zł
Wzrost gospodarczy czy bezpieczeństwo socjalne?
Wzrost gospodarczy czy bezpieczeństwo socjalne?
cena rynkowa: 34,90 zł promocja: 29,70 zł
Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN